Dhaqdhaqaaqa odeyaasha Ogaadeenya

Diyaariye: Abdeeq, Cabdi Cumar
15.07.05

Muddo lix bilood iyo ka badanba ku siman waxay odayaasha dhaqameed ee beel ka mid ah beelaha soomaalida Ogadenia dalkooda gudihiisa ka wadeen dadaal mintid ah,kaasoo ay ku beegsan hayeen inay dhibaatada wajiyada badan leh ee dadkooda haysata sida dilka, dhaca hantida, duudsiga xuquuqda, xadhiga,kufsiga, cudurada, diihaalka, jahliga, horumar la-aanta, shaqo la-aanta wax ka qabtaan oo xal u raadiyaan. Odayaashaas oo ka kooban suldaano, ugaasyo, garaadyo, cuqaal iyo waxgarad xushmo iyo qadarin ku dhex leh bukshada iyaga ayaa iskood isu xiqaamay, ka dib markii ay u adkaysan kari waayeen xaaladda dulmiga laga argagaxo ah ee dadkooda haysata.Waxay goaansadeen inay si fool-ka fool ah ula soo xaajoodaan ninka ugu xoog badan dalka Itoobiya(the strong man of Ethiopia) ee ah kaligii taliye M.Zenawi. oo ay fadhigiisa rasmiga ah ugu tagaan iyaga oo ah ergo ah oo xambaarsan gocashooyinka iyo dalabaadka dadkooda dulman.Sida laga wada war qabo, odayaashu way ku hongoobeen dadaalkoodii oo Zenawi wuu diiday inuu xataa ka dhagaysto fikirkooda.Arinkaas waxaa marag u ah baaqii kululaa ee ay dhowaan odayaashu soo saareen ee sawirka cad ka bixiyay xaaladda murugada iyo tiiraanyada leh ee dalka Ogadenia ka taagan.

Doorasha ku sheegtii dhowaan ka dhacday dalka Itoobiya marka laga reebo dalka Ogadenia ee aan ilaa manta,waa yaabe, si rasmi ah wali natiijadeedi si kama dabays ah shaaca looga qaadin iyo natiijadii ka dhalatay ee xasuuqa iyo xoog-ku-muquuninta dadwaynaha saluugay habka doorashadaas loo maamulay, waxay si xoog leh u daciifisay awoodii nidaamka dulmiga ku dhisan ee ay ku amar ku taaleeyaan aqaliyada isirka tigreega ka soo jeeda ee qoriga caaradiisa dalkaas ku xukunta.Waxaa markii ugu horaysay taariikhda dalkaas soo ifbaxay mucaarad adag oo si fiican u abaabulan, kaasoo awoodda xukunka kula looltamay meelo badana kagaba guulaystay EPRDF.Waxaa doorashadaas ku soo bixi waayay xubno faro badan oo xilal muhiim ka hayay maamlkaas siloon.

Aduunka daneeya xuquuqda aadmiga iyo dimoqraadiyadu wuxuu ku baraarugay waxshinimada,dadqalnimada iyo wajiga dhabta ah ee nidaamka kaligii taliye Zenaawi, ka dib markii ay ciidankiisa cabudhinta iyo dulaynta dadwaynaha loo carbiyay hadh cad caasimadda dalkaas ku xasuuqeen dad rayid ah oo faro badan, kuwaasoo hab banaanbax madani ah ku cabirayay dareenka raali la-aanta ah ee ku wajahan habka dawga seeggan ee doorashadaas loo maamulay ee aan waafaqsanayn xeerka dalkaas u yaalla.Waxay sidaas oo kale dad rayid ah oo kumaankum ay gaadhayso tiradoodu u taxaabeen xeeryo qarsoodi oo cadaadis,jidh-dil,ciqaabid wajiy badan iyo dullayn aan la sifayn karaynin ay ku hayaan dadkaas aan wax dambi ah galabsanin.Ka dibna wuxuu nidaamka Zenaawi xayiraad isu socod/bandoo guud kuu soo rogay caasimadda dalkaas, isaga oo xayiray ganacsigii iyo nolol maalmeedkii muwaadiniita caasimadda deggenaa.Waxay ciidankiisa sirtu dileen xubin baarlamaanka hadda loo soo doortay, taasoo dhaqan ay caan ku yihiin oo soo jireen ah.Waxay madaxdii mucaaradka ku xidheen guryahooda.

Sidaas darted waxay dawladaha dunida qaarkood ka xayireen kaalmadii dhaqaale ee dtaliskaas u fidin jireen, halka ay qaar kalana canaan kulul iyo naqdi adag u soo jeediyeen, iyaga oo aad u dhaliilay dhaqanka foosha xun ee uu nidaamkaas mucaaradka ula dhaqmay.Waxaa taliskaaas diktaatorka ah ka baxsaday madax sare oo siyaasiyiin iyo sarakiil sare oo duuliyeyaal u badan, kuwaaso qaxootinimo ka doorbiday inay dadkooda duleeyaan.

Dhinaca kalena waxaay jabhadaha hubaysan ee nidaamkaas ka soo horjeeda sii kordhiyeen hawlgaladoodii iyaga oo dardar cusub galiyay dagaallo waxyeello culus loogu gaystay ciidankiisa niyadu ka jabsan tahay ee dulmiga dadwaynaha loogu talogu talogalay.Sababahaas oo isbiirsaday aqwgood manta kaligii M.Zenaawi waa naf la caari. Xaalkiisuna waa “nindaad qaaday xumbo cuskay”. Waxay dhamaan dadka siyaasadaha dunida u kuur gala isku wada raacsan yihiin inaay maalmihii taliskaasi daboyaaqo yihiin. Dawladaha dalkaas waligood u hiilin jirayna waxay hadda ku qanceen inuu nidaamkaasu lumiyay walaagii (legitimacy) dadkiisa, sidaas darted waxay bilaabeen inay ka fakaraan sidii dalkaas looga badbaadin lahaa musiibo la nooc tii ku habsatay dalka Ruwanda iyo jamhuuriyadda Somalia(dagaal ahli ah oo kolayba cawaaqib aad u xun ku yeelan guud ahaan dunida gaar ahaana geeska afrika oo awla horaba ku cabaysnaa dhibaatooyin faro badan).

Sida caadada u ah dhaqanka soo jireenka ah kaligii taliye oo idil astaanta u ah,nidaamkani wali ma doonahayo inuu ku cibro qaato dhacdooynka siyaasaded ee gurigiisa ka aloosan.Wali Zenaawi kama quusanin inu si hor leh u sii maleego dhar iyo khiyaamo cusub.Wakaas maantana ku hadaaqahaya ee leh ”war Abaye Sahay odayaashii ogaadeen ee aan dhayalsaday kaca oo ii doona”.Wa kaas Godeey ka abaabulahaya shir khiyaamo oo uu ku beegsan hayo ujeedooyin tabeed oo dhawr ah oo ay cimri dheeraysi ugu ugu mhiimsan tahay.Suaasha hadaba meesha ku jirta ee mudan in la iswaydiiyo waxay tahay: “ Maxay tahay ujeedada uu Zenaawi ka leeyahay shirka Godey”?

Malahayga, Zenaawi ka dib markii ay u cadaatay inuu ku guuldaraystay inuu helo aqlabiyadda golaha baarlamaan-ku-sheegga dalkaas ee awood u siin lahay inuu soo dhiso xukuumad sii wadata qorshiihii xasuuqa iyo dulaynta qawmiyadaha ku kacsan, markii ay u cadaatay inay soo foodsaartay halis dhab oo uu qiil-qiil ku jiro xukunkiisii dulmiga ku dhisnaa, ayuu miciin biday inuu dhagar leh ujeedooyinka isa sudhan ee halkan hoose ku taxan soo maleego, isaga oo hal dhagax doonahaya inuu dhawr shimbirood isku mar ku halgaado:

1. Wuxuu doonahayaa inuu kasbado odayaasha beesha ogadeenka ah oo maqashiyo hadal afka baarkiisa ah, isaga dhagaha makasta beeshaas maqashiinhaya erayo beer-laxawsi ah oo ka madhan nuxur iyo dulc dirkaba,
    

2. Wuxuu ku hamiyihayaa inuu habkaas ku xaqiijiyo inuu helo awood uu isagu gactiisa ku soo xulo xubnaha beesha soomaaliyeed baarlamaanka federaalka ah sawir ahaan uga matali doonta, si uu ku helo hiil uu isaga caabiyo mucaaradka caaradda leh ee awoodda siyaasadeed kula looltamahaya.
    

3. Wuxuu doonahayaa inuu habkaas ku sii kala qaybiyo beelaha soomalida Ogadenia oo shaki hor leh iyo tuhun ku dhex beero si uu ku sii wiiqo midnimadooda awl horeba uu dakharada waawayn ka jeexay.
    

4. Wuxuu isku dayahayaa inuu habkaas kuu wiiqo iskaashiga iyo waxwadaqabsiga ka dhexeeya jabhadaha ka soo horjeeda xukunkiisa guracan oo tuhun iyo mugdi kala dhex dhigo jabhadahaas, gaar ahaan jwxo iyo ONLF.
    

5. Wuxuu isku dayahayaa inuu iska hor keeno beesha ay odayaashu isir ahaan ka soo jeedaan iyo jwxo, isaga oo doonahaya inuu dayaasha dhaqameed adeegsado inay aduunka maqashiyaan baaq nidaamkaas dan u ah qadiyada odadeniana lafjab ku ah sida ”Jabhadda JWXO ha joojiso xabadda”, ka hor inta ayna la kulmin kaligii taliye Zenaawi.Wuxuuna inuu JWXO ku sunto inay tahay mid qabiil Ogaadeen ah dantiisa u taagaan.
    

6. Ugu dambayntii, oo ah tan ugu muhiimsan malahayga, wuxu u gol leeyahay inuu isla sawiro odayaasha dhaqameed ee beesha ogaadeenka oo qalabka warbaahinta ee maqal iyo muuqaalba ah dunida ka tuso kana maqashiiyo inuu kalsooni buuxda ka haysto beesha ogaadeenka si loogu arko mauul qaran (stataesman) dimoqraadi ah oo u dhago waddan gocoshada dadkiisa wax ka tabanhaya maamulkiisa.

Hadaba kol hadii ay ujeedada Meles uu shirka Godeey ka leeyahay ay sidaas tahay, maxaa la gudboon odayaasha dhaqameed inay yeelaan? Maxaase dadwaynaha soomalida Ogadenia la gudboon inay yeelaan marxaladan adag ee kala guurka ah?

Aan mawqifka ku munaasibka ah,aragtidayda, odayaasha dhaqameed ee beesha ogaaden ku hor maree, waxaa odayaasha saran xil u culus oo taariikhda gali doona.Hadbana mawqifka ay manta istaagaan ayaa ama ay ku mudan doonaan kalsoonida dadkooda dulman ee mudada dheer ku soo jiray halgan xaq ah oo aad u khdhaadh ee loo huray naf iyo hanti badan amse ay ku gali doonaan liiska ay ku qoran yihiin laguna xusuusto kuwii dabo-dhilifnimada iyo u adeegidda cadawga.Doorashada odayaasha ayaa iska leh.Taariikhdu ma naxriisato dadkana ma dulmido. Taariikhdu iyadaa isqori oo qariye caal waaye.

• Odayaasha oo ilaa hadda haysta kalsoonida dadkooda si waynna loogu hayo xushmo iyo qadarin, waxaa dadkoodu ka sugahayaan iny si geesinimo leh nidaamkaas ugu qeexaan saldhigga dhibaatada haysata dadkooda ee ah fikirka gumaysiga ka ambaqaadahaya ee abasiiniya ka soo hanoqaaday.
   

• Waxaa laga sugahayaa inay muujiyaan in dalka Ogadenia marna khariidad dusheed lagu qaybsaday (1884 Berlin), marna qori caaradiis iyo xoog lagu qabsaday(1885-1887), mar kalana hibo loo siiyayay/lagu warrejiyay(1948,1954), iyada oo aan marna dadkanaga afti madaxbanaan la waydiinin waxa doonahayaan.Maantana baarlamaankii dadkangu si xor ah u soo doortay waxay aqlabiyad buuxda sanadkii 1994 isku raaceen in dadka soomaalida Ogadenia laga qaado afti si waafaqsan dastuurka dalka qodobkiisa 39aad.
   

• Ugu yaraan waxaa odayaasha laga sugahayaa inay garwaaqsadaan in dhibaatada dalkooda ka aloosan ayna ahayn dhibaato bulshadeed (social conflict), laakiinse ay tahay dhibaato siyaasadeed oo fac wayn(political conflict), taaaso ay jiraan cid kaga haboon iyaga in si toos ah loogala xaajoodo.
   

• Odayaasha ah oo ah ruug cadaagii mudada dheer u dhuun-daloolay waayaha qadiyadooda, lehna khibrad iyo waayoaragnimo balaadhan marna lagama sugahayo inay ilduufaan oo ay ragaadka duliga ku sii dheereeyaan umadooda,
  Odayaasha waa saran xil culus oo ah inay dadaalkooda ka fogeeyaan kooxaha daboqoodhiga qurbo joogga ah ee wata ajendeyaal dadaalkooda lilaahiga ah waxyeello wayn iyo dhaawac halis u gaysan karaya.
   

• Sidaas oo kalena marna odayaasha loogama fadhiyo in si raqiis loo adeegsado oo ay wiiqaan midnimada umadooda iyo khiyaamda qadiyadooda midna.
   

• Odayaasha waxaa laga sugahayaa inay wax ku qaataan natiijadii ka dhalatay shirkii Kali ee 1947, kii Qabridaharre ee 1995 iyo 1997.
   

• Odayaashu waa inay ku talo galaan inuu dadkoodu manta bislaaday oo ku baraarugsan yahay danihiisa, leeyahayna halgan hanoqaaday oo si mintid ugu taagan ka faydidda dadkooda dulman heeryada gumaysiga iyo gaadhsiinta xaqa aayokatashiga iyo madaxbanaanida iyo nlol maamuus iyo sharaf leh oo cadaalad, horumar iyo dimoqraadiyad ku salaysan,kaasoo ay adagtahay in la loodiyo iska daa in la khiyaamee.
   

• Hadii ay odayaashu dulimiga dadkooda ka khafiifiyaan oo ay ku guulaystaan inay helaan maamul maqaar saar ah oo la mid ah midka u dhisan Oromada oo adeegga asaasiga ah dadkooda u fuliya waa dadaal wayn.
   

• Ugu dambayntiina waxaa odayaasha looga baahan yahay inay garwaaqsadaan inuuna nidaamka Zenaawi marna daacad ka ahayn la shiridooda ee ku cimri dheeraysanhayo oo qodoxda iskaga siibahayo, sidaas darted ayna noqonin ninkii boqolka soomay ee bakhtig ku afuray oo ayna magacooda bi-inin sharftooda iyo qadiyadoodana ayna u loogin cadawga ma naxa ah ee hadda sirinsirqada ah.

Intaas hadii ku dhaafo waxa odayaasha la gudboon bal aan fiirino waxa la gudboon guud ahaan soomalida Ogadenia.Sida la wado arko ee dadka oo dhan u muuqata manta nidaamkii kaligii taliye Zenaawi waa gabbal sii dumahaya.Marka dadwaynaha soomaalida Ogadenia waxaa la gudboon inay xoojiyaan midnimadooda, itlaakooda maadiga iyo midkooda fikriga ahna isugu geeyaan sii xoojinta halgankooda hanoqaaday ee ay JWXO horseedka u tahay.Waxaa sidaas oo kale looga baahan yahay inay ka digtoonaadaan shirqolada cadawga iyo rafashadiisa naf-la-caariga ah.Waxaa laga sugahayaa inay si hordegid ah(proactive) ah ula jaanqaadaan dhacdooyonka siyaasadeed ee xawliga dheereeya isku doorinhaya ee guud ahaan geeska afrika gaar ahaan dalkooda ka dhacahaya, kaalintoodana ayna gabin.

Naftoodhureyaasha, taageerayaasha iyo dadwaynaha wadaniga ah ee had jeer u taagan kaga dhabaynta hammiga umadooda dulman ee xoriyadda,dimqraadiyaada iyo horumarka u ooman waxaa laga sughayaa inay marxaladan kala guurka ah sii labanlaabaan waxqabadkooda loo bogay, si tayo sare lehna u meelmariyaan barnaamijyada iyo qorsheyaasha loo dejiyay halganka si loo haleelo yoolasha la beegsanhayo ee la asteeyay.

Waxaan faaladan ku soo gabogabaynayaa inuu Zenawi ku guuldaraysan doono shirqoolkiisan cusub ee ujeedada dheeraysiga ah xambaarsan, sidii uu horeyba ugu fashilay dhartiisii soo jireenka ahayd.Waxaa sugan inay tirsan yihiin maalmihii Xukunkiisa dulmiga ku dhisan oo waa cusub oo yididiilo leh mar dhow u baryi doono dadwaynaha Soomaalida Ogadenia.Those who rule by a sword die by a sword.